18 januari 2009

Loire verslag, deel 4: Cheval Joly, paardenkracht in de wijngaard

6 Marius cheval paard nicolas joly labour a cheval ploegen met paard in wijngaard coulee de serrant

Toen ik Nicolas Joly in Savennières onlangs bezocht werd de wijngaard La Coulée de Serrant (7ha) juist op dat moment met paard en ploeg bewerkt. Van de 7ha ploegt Nicolas Joly 1,5ha tweemaal per jaar met zijn paard Marius. Nicolas Joly bewerkt zijn grond zo min mogelijk om het leven in de verschillende grondlagen zo min mogelijk te verstoren.  

Waarom wordt een wijngaard eigenlijk geploegd? Ploegen is uiteraard goedkoper dan chemische onkruidbestrijders maar er zijn nog meer redenen.  Het omploegen van de grond is belangrijk voor:

- Verluchting. Dit bevordert de vermenigvuldiging van micro-organismen.
- Verwijderen van schadelijk onkruid dat in concurrentie is met de wijnstok en water en mineralen opnemen. Onkruid creëert een fris en vochtig micro klimaat, wat de kans op voorjaarsvorst groter maakt. Ze stimuleren tevens de ontwikkeling van ziekten. (bij de conventionele wijnbouw verwijderd men onkruid door het gebruik van chemische middelen)
- Los maken van de bovenlaag. Ploegen verbetert de fysieke structuur van de grond en zorgt ervoor dat de harde bovenlaag gevormd door de passage van de machines los komt. Hierdoor kan het water beter penetreren en onstaan er geen plassen die het onstaan van schimmels kunnen bevorderen.

2 Marius cheval paard nicolas joly labour a cheval ploegen met paard in wijngaard
Marius krijgt even rust.

Ploegen is een zeer oude techniek en er kan veel tijd in gaan zitten, zeker als het niet mechanisch kan gebeuren. Ploegen gebeurt normaliter met een tractor of zoals bij Coulée de Serrant nog met een paard. Vooral in wijngaarden waar een tractor geen toegang heeft, zie je vaak een paard aan het werk in de wijngaard want deze is veel wendbaarder. Een paard is ook veel minder zwaar dan een tractor waardoor de grond niet te compact wordt (en een paard zorgt ook nog voor een natuurlijke bemesting). Het heeft dus niks met folklore te maken als je een paard voor een ploeg ziet in de wijngaard.

In het algemeen wordt er door wijnbouwers gemiddeld drie keer per jaar geploegd:
1. Na de oogst wordt er aarde tegen de onderkant van de wijnstok opgehoopt (chaussage of buttage) om hem te beschermen tijdens de winter. Men ploegt dan +/- 10 tot 20cm diep. Een biodynamische wijnbouwer zal minder diep ploegen om het goede organische materiaal in de bovenlaag te behouden.
2. Na het snoeien rond maart, ploegt men die aarde weer terug naar het midden van de rang (dechaussage).
3. Voor de bloemzetting in mei. Weer 'chaussage' om de wijnstok tegen de droogte te beschermen (meridionale regio).
Na de bloeitijd in juni op 5-8 cm diepte (dit wordt niet overal toegepast).

Nicolas Joly vindt tweemaal, na de oogst en na het snoeien,  echter meer als voldoende. 

Er mag niet geploegd worden als er risico op voorjaarsvorst bestaat want het vocht in de bodem zorgt dan voor een temperatuursdaling van de wijnstok kans op bevriezing. Om dezelfde reden mag er niet geploegd worden tijdens de bloeitijd, want dan is de kans op coulure (het tijdens de bloei onbevrucht blijven van de bloesem) groter.

3 Marius cheval paard nicolas joly labour a cheval ploegen met paard in wijngaard

De mannen die aan het ploegen waren op La Coulée de Serrant gaven me de indruk dat ze blij waren dat ik stond te fotograferen want dat gaf ze waarschijnlijk een goed excuus om te pauseren. Het ploegen met een paard is namelijk voor zowel het paard als de arbeiders een zeer ware en intensieve job. Ik heb ze daar bezig gezien en ze waren aan het zwoegen. Ze vertelde me dat het paard dan ook niet langer wordt ingezet dan 1,5 à 2 uur per dag. Ook zeiden ze dat het een heel precies werkje is want als je even niet oplet ploeg je zo de wijnstokken uit de de grond en dat is niet de bedoeling. Tijdens het ploegen worden ook wat oppervlaktewortels van de wijnstok verwijderd zodat de wortel gestimuleerd wordt om naar beneden te groeien. 

5 Marius cheval paard nicolas joly labour a cheval ploegen met paard in wijngaard coulee de serrant
Wijngaard La Coulée de Serrant van Château de La Roche au Moines in Savennières, Loire.

Naast de functie van het ploegen heeft het paard nog een ander doel volgens Joly. De energie van het paard wordt via zijn aura aan doorgegeven de wijnstok (ja we gaan even biodynamisch...). Alleen het feit al dat er een paard tussen de wijnranken loopt beïnvloedt rechtstreeks het leven in de wijnstok. Een paard wordt gedomineerd door 'warmte' (=vuur: één van de natuur elementen naast water, licht en aarde). De mest van een paard is ook de enige die warm genoeg is om er champignons op te laten groeien.

Schapen sheep moutons wijngaard coulee de serrant nicolas joly savennieres loire
Schapen in de wijngaard Coulée de Serrant die in de winter het onkruid opeten en omzetten in mest.

De vorige delen van het verslag:
proloog
deel 1 : Château de Villeneuve, Saumur 
deel 2 : Restaurant Les Tonnelles in Behuard, Maine-et-Loire
deel 3: Ontmoeting met Nicolas Joly op Château de La Roche aux Moines, La Coulée de Serrant in Savennières

13 januari 2009

Loire verslag, deel 3: Ontmoeting met Nicolas Joly op Château de La Roche aux Moines, La Coulée de Serrant in Savennières

Enigzins met een bepaalde vorm van opwinding zat ik in de auto richting Château de La Roche aux Moines, beter bekend van Clos de La Coulée de Serrant, want om 11:00uur hadden we een afspraak met Nicolas Joly. Nicolas Joly eigenaar en wijnmaker van dit top domein in Savennières gelegen in de Anjou-Saumur regio in de Loire, Frankrijk. Eindelijk zou ik de grote voorvechter van biodynamie zelf eens ontmoeten, zijn domein kunnen bezoeken en zijn wijnen ter plekke kunnen proeven.

Zoals een kind, opgewonden omdat hij met zijn ouders naar pretpark gaat, volgde ik de bordjes "Domaine La Coulée de Serrant". Er zijn blijkbaar twee ingangen naar het domein en heel toevallig nam ik de mooiste route waar je eerst recht op het klooster Vieux Serrant uit 1130 stoot waarna je langs de steile helling van de wijngaard Coulée de Serrant gaat en tenslotte recht op het kasteel "La Roche aux Moines" uitkomt, de woonst van Nicolas Joly. Hier wordt al 878 jaar wijn gemaakt. Destijds eerst door de cisterciens monikken en nu door één van de grootste voorvechters van de biodynamische wijnbouw, Nicolas Joly. Nicolas Joly heeft het domein geleidelijk aan van zijn ouders overgenomen en is in 1984 volledig overgegaan op biodynamische wijnbouw.

chateau de la roche aux moines la coulee de serrant nicolas joly savennieres
Château de La Roche aux Moines, Savennières.

Voor een uitleg over biodynamische wijnbouw verwijs ik naar de eerdere artikels op Vinama:
Biodynamische wijnbouw deel 1 - Z003 van Zind Humbrecht
Biodynamische wijnbouw deel 2 - Rudolf Steiner
Biodynamische wijnbouw deel 3 - De preparaten 
Biodynamische wijnbouw deel 4 - De preparaten 500 t/m 507

In de proefruimte van het kasteel werden we ontvangen door de dochter Virginie Joly waarna enige tijd later vader Joly ons kwam vergezellen. Nicolas Joly is een zeer aangename, hartelijke en enthousiaste man die volluit en gepassioneerd praat.  
Volgens Nicolas Joly wordt de origine van de "appellation contrôlée" in de wijngaard gevormd. De appellatie "Coulee de Serrant" die slechts zeven hectaren omvat is geheel in eigendom van de familie Joly. Enkel op een arme grond zonder chemische middelen zal een wijnstok zijn echte karakter laten zien aldus Joly. Met chemische middelen zal de wijnstok minder zonne-energie op kunnen nemen via de bladeren en minder leven via de grond opnemen.  

nicolas joly la coulee de serrant savennieres
Nicolas Joly (r).

Zodat de wijngaard uiteindelijk zijn oorspronkelijke karakter (AOC) kan laten zien past Nicolas Joly de volgende zaken op zijn percelen toe. Het bemesten van de wijngaard gebeurd met mest van zijn eigen tien koeien en twee stieren. Deze dieren worden gevoed met dat wat er op het domein verbouwd wordt. Tussen de wijnranken is er natuurlijke begroeiing. De grond wordt zo min mogelijk bewerkt om de verschillende lagen niet met elkaar te vermengen. 1,5ha wordt nog met het paard bewerkt (en dan nog net op het moment dat ik er was).

Na de oogst wordt er een kudde schapen in de wijngaard losgelaten die het onkruid opeten en omzetten in compost. Bijenkorven op het domein zorgen voor een goede bestuiving en kippen eten de slakken op mochten die er zijn in de wijngaard.

Ziektes worden met biodynamische preparaten en kruidenaftreksels voorkomen of bestreden. Er wordt zeer weinig koper gebruikt. Drie à vijf kilo in de bouillie Bordelaise voor één hectare en dat per jaar. Sommige wijngaarden hebben al drie jaar geen Bordelese pap meer gezien.

Uit respect voor de diversiteit van het landschap blijven diverse hectare AOC grond met de natuurlijke begroeiing behouden en niet gebruikt als wijngaard terwijl dit wel mag.

Enkel lage rendementen, bijna de helft van wat officieel is toegestaan. Resultaat is een hoge kwaliteit en nooit hoeven te chaptaliseren (toevoegen van suiker aan de most om een hoger alcoholgehalte te krijgen). Manuele oogst in meerdere tries om te zorgen dat all druiven optimaal rijp (soms met botrytis) worden geoogst over een periode van 3 à 4 weken.

la coulee de serrant
De steile wijngaard La Coulée de Serrant met op de achtergrond de rivier de Loire.

Daarnaast zo weinig mogelijk tussenkomst in de kelder dat is belangrijk volgens Joly. Laat de wijn zijn ding maar doen. Dit kan echter alleen als je je zaakjes in orde hebt in de wijngaard. De oorsprong van smaak van de wijn komt van de terroir en het microklimaat.  Waarom een wijnstok volspuiten met chemische middelen die de fotosynthese belemmeren? 

Hoe kun je in de kelder het werk voortzetten wat de natuur je tijdens de oogst heeft gegeven?  De huidige technologie kan de wijn verder verwijderen van zijn origine en kan zelfs ongewenste neveneffecten veroorzaken. 
Moet je een debourbage wat oorspronkelijk enkel in matige wijnjaren door de wijnboeren gebruikt werd nu systematisch ieder jaar toepassen? Moet je een produkt wat door de zon gevormd is later sterk afkoelen om de wijnsteenkristallen te laten neerslaan? Moet je gisten uit laboratoria gebruiken die het typische wijnjaar verdoezelen en aroma's en smaken toevoegen? Moet je de vitaliteit uit de wijn halen door hem te sterk door een filter te persen waardoor hij zelfs beschadigd wordt?  Wijn klaren? Temperatuurscontrole tijdens de gisting? Veel nieuwe eiken houten vaten? Het moge duidelijk zijn, volgens Nicolas Joly is het antwoord een volmondig nee op al deze vragen. 

Het meeste werk voor een wijnboer in de kelder is volgens Nicolas Joly acte de presence geven en bewonderingswaardig kijken naar datgene wat er zich voor zijn ogen in de vaten afspeeld. 

Voor de Eerste Wereldoorlog waren de witte wijnen uit Savennières zeer gewild bij de connaisseurs en betaalde men er veel meer voor dan voor bijvoorbeeld de befaamde witte Montrachet wijnen uit de Bourgogne. Die tijd is tegenwoordig voorbij en Savennières is een beetje in de vergetelheid geraakt terwijl er nog altijd prachtige witte wijnen van de chenin druif gemaakt worden.

virginie joly coulee de serrant savennieres loire
Virginie Joly (in de voetsporen van haar vader) naast de vaten met de oogst van 2007.
   
Nicolas Joly maakt drie witte wijnen:
Les Vieux Clos-AOC Savennières: 5ha op het oosten, wijnstokken gemiddeld 18/20 jaar oud, 4.800 stokken per ha, rendement 30-35hl/ha (50hl toegestaan), leisteen, kwarts en zandgrond, opvoeding op eikenhouten vaten (niet nieuw), 1 à 2 maal soutirage en batonnage, 20.000 flessen.
2006: Zeer rijpe, mature, volle droge witte wijn met een zeer lange afdronk. Nu al op dronk, 16pnt. 18,30 Euro op domein.
 
Clos de la Bergerie-AOC Savennières Roche aux Moines (een soort Cru): 3,2ha op het oosten, wijnstokken gemiddeld 30 jaar oud, rendement 28-30hl/ha (50hl toegestaan), leisteen en kwartsgrond, in de kelder hetzelfde als de vorige wijn. 8 à 10.000 flessen.
2006: aromatische exotische neus met abrikozen en bloemen, In de mond mooi mineralig met frisse zuren, citrus toetsen en een zeer mooie lengte, 17pnt. 30,95 Euro op het domein.

Clos de la Coulée de Serrant-AOC Coulée de Serrant: 7ha op steile zuidelijke helling, sinds het jaar 1130 een wijngaard. wijnstokken gemiddeld 35-40 jaar oud, oudste stokken 80 jaar oud, 4.000 tot 6.700 wijnstokken per hectare, rendement 20-25hl/ha (40hl toegestaan),   leisteen en kwarts bodem, 20-25.000 flessen, dit perceel is biodynamisch sinds 1981. Gedurende 6 a 8 maanden op eikenhouten vaten waarvan slechts 5% nieuwe vaten. Eén à tweemaal soutirage. Deze witte wijn kan gemakkelijk 10 à 20 jaar verouderen of zelfs meer.
2006: Pure terroir wijn, grote rijke vette wijn, complex, lang in de mond, eindeloos, appels, fijne zuren, wat lactisch, mineralen, 18pnt. 45,70 Euro op domein.

Joly adviseerde om al zijn wijnen 6 tot 24 uur van te voren te karaferen en ze te drinken op een temperatuur van 14-16°C. Halfvolle flessen zullen gedurende enkele dagen positief evolueren buiten de koelkast. 
De drie wijnen die ik geproefd heb stonden allemaal al drie dagen open. Joly heeft toen een nieuwe fles geopend van Coulée de Serrant om me het verschil te laten proeven en dat is enorm. De fles die net open was gemaakt leek absoluut nog niet niet op de grote complexe witte wijn die ik net in het glas had gehad en die dus al drie dagen openstond.  

Wijn en gerecht? Wat past er nu op tafel bij deze heerlijke Savennières? Volgens Joly alle vissen en wit vlees. Bijvoorbeeld, le poulet à l'angevine, la blanquette de veau, le sandre au beurre blanc (typisch streek gerecht met vis gevangen in de Loire), homard en sauce, coquille St-Jacques en sauce, kaas: Cantal, Salers en zeer droge Chèvre. Des te krachtiger het gerecht des te expressiever worden onze wijnen aldus Joly.

Ook al zijn de prijzen van zijn wijnen aan de hoge kant is de vraag ernaar dusdanig groot dat hij geen enkel probleem heeft om zijn wijnen kwijt te geraken. Ik had graag wat 2005 van hem willen kopen maar dat had hij niet meer. Enkel 2006 en daar was niet veel meer van over aldus Nicolas Joly.

Bij deur van zijn ontvangstruimte staat een bordje waarop de bezoeker er op geattendeerd wordt dat als er wijn gerpoefd wordt er minstens één fles gekocht moet worden. Voor een wijnliefhebber zal dat geen straf zijn.

Na het proeven van zijn wijnen, het gepassioneerde gesprek met de toch wel fundamentalistische biodynamische wijnbouw aanhanger Nicolas Joly, een kijkje in zijn kelder, een wandeling naar de wijngaard Coulèe de Serrant, verlieten we 2,5 uur later voldaan Nicolas Joly. Absoluut de moeite waard om te bezoeken. 

clos de la coulee de serrant 2006, clos de la bergerie 2006 les vieux clos
De drie wijnen van Nicolas Joly: Les Vieux Clos, Clos de la Bergerie en Clos de la Coulée de Serrant.


Zie hier voor de proloog, deel 1 en deel 2 van het Loire verslag.


Nicolas Joly
Château de la Roche aux Moines
49170 Savennières - France
Tél : 0033 (0)2 41 72 22 32
Fax : 0033(0)2 41 72 28 68
www.coulee-de-serrant.com 
Iedere dag open behalve zondagen en feestdagen van 9-12uur en van 14-18uur.

13 oktober 2008

Château Pontet-Canet is stilletjes.....

...... en zonder veel ruchtbaarheid overgegaan op biodynamische wijnbouw. Jaargang 2005 is het eerste jaar van deze 5e Grand Cru Classé uit Pauillac, Bordeaux, wat volledig biodynamisch is gemaakt. Geprezen door wijnjournalisten als Parker en WineSpectator met 96+ punten.

In 2007 bleken de weersomstandigheden dusdanig moeilijk dat ze 1/3 van hun merlot zijn kwijtgeraakt en dat half juli de eigenaar Monsieur Tesseron  de zeer moeilijke beslissing genomen heeft om tijdelijk terug te grijpen naar de chemische bestrijdingsmiddelen. Ook voor Jean-Michel Comme de oenoloog van Pontet-Canet was dit zeer moeilijk maar hij heeft de beslissing van Tesseron destijds geaccepteerd (of moeten accepteren?).

pontet canet pauillac bordeaux biodynamique ph Herzeuil Het paard Sulky met de comfortabele ploeg met stoel. Let op de accu voor de achterlichten en de nummerplaat, hij kan zo de weg op (Foto H.Bizeul)

Uiteraard hebben ze toen meteen hun Bio certificaat verloren. Over een periode van twee weken hebben ze drie maal chemisch gesproeid. Daarna zijn ze weer terug overgestapt naar de biodynamie. J-M Comme heeft zelf het gevoel dat de chemische bestrijdingsmiddelen helemaal niks hebben bij gedragen en hij had het liever niet gedaan maar Tesseron denkt het tegenovergestelde. J-M Comme zelf weet dat hij makkelijk praten heeft en dat de eigenaar Tesseron de beslissing destijds uit financiël economische redenen heeft moeten nemen. Desalniettemin hebben ze in 2007 een zeer goede wijn gemaakt aldus J-M Comme (18pnt, Revue du Vin de France).

Ook de niet bio wijnboeren in dezelfde streek hebben dat jaar tot 10% van hun oogst verloren en bij Pontet-Canet was dit 20%. Vanaf 26 juli 2007 zijn ze officieel weer in conversie naar biodynamie. Ondertussen heeft het domein meer ervaring opgedaan en zouden ze een situatie als 2007 wel goed het hoofd kunnen bieden met biodynamische middelen. In 2007 waren ze er gewoon niet klaar voor. 

En hoe zag het er voor 2008 uit volgens J-M Comme in augustus?
"Je reviens donner des nouvelles de Pontet-Canet, ou du moins du vignoble de Pontet-Canet après une année difficile.  Ma superstition paysanne me fait penser qu'il faut être prudent car la saison n'est pas finie, loin de là et le plus dur reste encore à faire. Cependant, on peut commencer à tirer quelques enseignements de cette année « post-2007 ».

Beaucoup de choses ont changé dans notre façon de procéder et on peut dire que pour le mildiou, nous avons pu passer le cap correctement. Le vignoble est magnifique (avec mes critères qui j'en conviens sont différents de ceux de beaucoup d'autres).La seule concession à mes prévisions vient d'un rognage des merlot 4 semaines après la fleur car la situation mildiou était très tendue à la fin juin. Les cabernets bénéficient du non-rognage ce qui les rend un peu hirsutes, c'est un peu le but.Mais le rognage n'est pas notre sujet.

Donc, pour 2008, les traitements bio ont fonctionné même à Pontet-Canet ; aussi bien que les traitements chimiques chez les autres."

06:30 Gepost door Vinama in Wijn actualiteit | Commentaren (6) | Tags: pauillac, biodynamie, grand cru, bordeaux |  Facebook | |  Print

08 juni 2008

Rudolf Steiner - Biodynamische wijnbouw deel 2

Rudolf Steiner is de grondlegger van de biodynamie (zie deel 1). Hij werd geboren op 27 februari 1861 in Kraljevec (toen Hongarije nu Slovenië) uit Oostenrijkse ouders. Hij studeerde in Wenen wat toen de intellectuele hoofdstad van Europa was en was zeer geïnteresseerd in het werk van Goethe (schrijver, filosoof en dichter).

Als eenentwintigjarige student aan de Technische Hogeschool in Wenen kreeg Steiner de opdracht het natuurwetenschappelijke werk van Goethe van toelichtingen te voorzien. In Goethe waardeerde hij de mens die gedurende tientallen jaren van onderzoek zijn waarnemen en denken zo oefende dat hij het leven in de natuur ging begrijpen. Deze opdracht werd Steiners opstap naar de basis van een nieuwe, spirituele wetenschap, verankerd in de bestaande westerse cultuur. Hij beschrijft die basis in zijn boek De filosofie van de vrijheid (1893). Deze beschrijving, in de taal van de filosofie van zijn tijd, bevat in de kiem al de antroposofie.

In 1891 na het behalen van zijn doctoraat in de filosofie vestigt hij zich in 1889 in Weimar waar ook Goethe gewoond en gewerkt had en waar zijn archieven werden bewaard. Steiner schrijft er zijn eerste essay. In 1894 ontmoet hij Frédéric Nietzsche wiens zus hem vraagt orde in de filosofische papieren van Nietzsche te brengen.

rudolf steiner 1917In die tijd was Rudolf Steiner een wijsgeer, een visionair. Hij werd lid van de Theosofische Vereniging in Berlijn en klom op tot secretaris-generaal van de Duitse afdeling. Theosofie is geen godsdienst maar een allesomvattende, universele filosofie, gebaseerd op natuurwetenschappelijke, geestelijke en psychische evolutie van de natuur.

In 1913 verliet Rudolf Steiner de Theosofische Vereniging. Hij werd de grondlegger van de antroposofie. Als wetenschapper trachtte hij de theosofische principes in overeenstemming te brengen met de natuurkunde en de algemene beginselen van de Duitse filisofische school, die op dat ogenblik  op haar hoogtepunt was. De eerste samenkomst van de Antroposofische vereniging was op 3 februari 1913.

Het begrip antroposofie is samengesteld uit twee Griekse woorden: ‘anthropos' (mens) en ‘sophia' (wijsheid).  Antroposofie kan het beste worden omschreven als een weg om door zelfkennis en kennis van de wereld te komen tot bewustwording van je menszijn, in vrijheid en vanuit eigen verantwoordelijkheid.

Rudolf Steiner begint te schrijven en in het openbaar te spreken en over zijn geesteswetenschappelijk onderzoek. Het accent ligt daarbij op de zogeheten centrale onderwerpen in de antroposofie: het mensbeeld, het wereldbeeld, de geschiedenis van mens en aarde, de betekenis van leven en dood, reïncarnatie en karma, de betekenis van het christendom.

In 1919 ontwikkelt hij een pedagogische methode die wordt toegepast in de Waldorf scholen. Vandaag de dag bestaan er nog 25 Steiner scholen in Vlaanderen en ook buiten de Belgische grenzen.

Steiner was ook kunstenaar: hij schreef vier drama's, ontwierp een aantal gebouwen, waaronder het Goetheanum in Dornach (Zwitserland) en werkte aan de ontwikkeling van de euritmie, een geheel nieuwe bewegingskunst. Veel vernieuwende inzichten had hij op onder andere landbouw, onderwijs en gezondheidszorg. In 1923 nam hij het voorzitterschap op zich van de toen opgerichte Algemene Antroposofische Vereniging in Dornach.

De lezingen in Koberwitz, de allereerste landbouw cursus Biodynamie
In 1924, van 7 tot 16 juni, had graaf Karl von Keyserlingk op zijn kasteel in Koberwitz een 60tal mensen uitgenodigd, voornamelijk grondbezitters. Allen waren gekomen om de meester Rudolf Steiner te horen. De "Goethe" van de landbouwkunde en inspirator van de biodynamie. Koberwitz, tegenwoordig gelegen in Polen vlakbij Wroclav hoorde toendertijd nog bij Pruisen, deelstaat van het Duitse rijk. Graaf Karl von Keyserlingk was gepassioneerd door landbouwkunde en kon toen niet bevroeden dat zijn seminar, die ook wel landbouwcursus wordt genoemd, historie zou schrijven. De acht lezingen die Steiner toen heeft gegeven zijn uitgegeven onder de titel :   Landbouw ; geesteswetenschappelijke grondslagen voor een vruchtbare ontwikkeling van de landbouw.

Rudolf Steiner was geen boer of landbouwwetenschapper. Dat hij zich toch op dit vakgebied waagde, hangt met twee omstandigheden samen. De eerste is dat hij op het platteland was opgegroeid en daardoor het leefmilieu van de boeren en het werk op het land uit eigen ervaring kende. De tweede omstandigheid heeft te maken met het karakter van de antroposofie, dat de achtergrond vormt van de biologisch-dynamische landbouw.

nicolas joly savannieres la coulee de serrant loire
Nicolas Joly (links) bewerkt zijn biodynamische wijngaard Coulée de Serrant in Savennières, Loire.

Het grote thema van de antroposofie is, in twee woorden, mens en kosmos. Over die relatie, tussen de mens aan de ene kant en mineralen, planten en dieren, aarde en sterren aan de andere kant, schreef en sprak Steiner vanuit telkens wisselende gezichtspunten. Vandaar dat de stap van de algemene antroposofie naar zoiets specifieks als de landbouw kleiner is dan men op het eerste gezicht zou denken.

De deelnemers aan de cursus waren niet alleen feitelijk in de landbouw werkzaam, maar zij waren ook vertrouwd met de algemene antroposofische inzichten over mens en kosmos en over innerlijke scholing. Het lidmaatschap van de Antroposofische Vereniging was een voorwaarde tot deelname aan de cursus.

Echter al voordat de landbouwcursus tot stand kwam, had Rudolf Steiner aan deze of gene landbouwkundige adviezen gegeven en had hij op kleine schaal experimenten laten doen. Een van degenen die hij van advies had gediend was Ernst Stegemann, pachter van een landgoed in Marienstein. In 1922 was Stegemann gestopt met het gebruiken van kunstmest. Vanaf 1922 deed Ehrenfried Pfeiffer op aanwijzing van Rudolf Steiner experimenten in een laboratorium in het Zwitserse Dornach. Het ging daarbij om onderzoek naar de werking van de in de landbouwcursus besproken preparaten.

Tijdens de acht lezingen in Koberwitz vraagt Steiner zijn luisteraars eerst om op zijn minst vier jaar te experimenteren met zijn lessen. Hij gaf zijn volgelingen een idee en zei dat ze zelf moesten uitzoeken wat in de praktijk bruikbaar was. Sindsdien is er heel wat geëxperimenteerd in de biodynamie. Na de lezingen en het oprichten van de ‘Versuchsring' werd de eerste aanzet gegeven tot een vernieuwing van de landbouw. De eerste biodynamische boerderijen zagen het daglicht in Duitsland en het immens grote domein van Koberwitz diende als proefterrein.

Steiner verkondigt dat organismen (de mens in het bijzonder), en de processen die zich in hen afspelen, het resultaat zijn van invloeden uitgaande zowel van de aarde als vanuit de kosmos (zon, maan en sterren). Fatale gevolgen verwachtte hij vooral van de invoering van kunstmest, die net in die jaren op gang kwam. De ontwikkelingen van de twintigste eeuw, met name die van na de tweede wereldoorlog, hebben hem gelijk gegeven.

Heeft Steiner de gedetailleerde biodynamische beschrijvingen en argumenten zelf ontwikkeld of heeft hij een beroep gedaan op experts? We weten het tot op vandaag niet. Hoe kan deze man zonder enige lanbouwstudie zoveel complexe vraagstukken beantwoorden en justifiëren?

Door zijn vroegtijdige dood op 30 maart 1925 in Dornbach door een ziekte aan zijn spijsverteringsorganen kon Rudolf Steiner aan de verdere ontwikkeling niet meer bijdragen. Steiner gaf in totaal 6.000 lezingen en publiceerde 500 teksten.

champagne francis boulard 5Steiner zelf spreekt in de beroemde landbouwcursus niet van een biologisch-dynamische landbouw, maar van een landbouw die is gebaseerd op geesteswetenschappelijke inzichten.

Toen na de dood van Steiner de behoefte aan een naam ontstond, werd eerst gekozen voor ‘biologische landbouw'. Daarmee wilde men aangeven dat het om een landbouw ging die op een ‘biologische' manier omsprong met de bemesting (in tegenstelling tot de kunstmest, die de chemie als uitgangspunt had). Later werd er het begrip ‘dynamisch' aan toegevoegd, om aan te geven dat in deze wijze van landbouw ook een relatie wordt gezocht tot kosmische krachten.

De initiatoren voor de biodynamische methode zijn voornamelijk Ehrenfried Pfeiffer (1899-1961) en Günther Wachsmuth (1893-1963). Zij zijn het die in 1924 in het bijzijn van Steiner de koeienhoorn uit de grond haalden waaraan Steiner altijd zoveel goede krachten toedichtte.

Steiners werk werd bijna verwoest toen de nazi's in 1933 aan de macht kwamen en deze methode verboden. Maar er emigreerden een aantal vooraanstaande aanhangers naar Engeland ( Eugen en Lilly Kolisko ) en naar Amerika ( Ehrenfried Pfeiffer ) met Steiners documenten. Na de Wereldoorlog II werden de experimenten in de hele wereld voortgezet.

Vanaf 1963 is de landbouwcursus van Koberwitz publiekelijk verkrijgbaar. Dat de cursus pas zoveel later dan bedoeld algemeen toegankelijk werd, heeft ongetwijfeld een remmende invloed gehad op de ontwikkeling van de biologisch-dynamische landbouw. Een echte groei van de beweging vond plaats in de jaren zeventig van de vorige eeuw.

In 1924 was er nog geen sprake van een milieuvraagstuk. Niettemin blijkt uit de voordrachten zonneklaar dat Steiner in dit opzicht een vooruitziende blik had. Scherp geeft hij aan dat de basis van de gangbare landbouwmethode - het eenzijdig natuur-wetenschappelijk denken - onherroepelijk problemen zou geven.

Steiner was een tegenstander van alcohol en dus ook van wijn. Hij vondt dat iemand die dronk zijn spirituele openheid blokkeerde en dus ook geen toegang naar spiritualiteit kon verkrijgen. Volgens hem behoorden bier, wijn en sterke alcohol niet tot de menselijke voedingsmiddelen. Hij dronk zelf water en amandelmelk.

Hier:  Deel 1 biodynamische wijnbouw